درسنامه آموزشی منطق کلاس دهم انسانی و معارف

به بیت زیر از نظامی گنجوی توجه کنید:

اگر از شما بپرسند که «طاس» چیست؟ چگونه می‌توانید طاس را معرفی کنید؟

1- یک راه آن است که به کتاب لغت مراجعه کنید. به عنوان مثال در لغت نامه در ذیل واژهٔ «طاس» آمده است:

طاس: [معرّب، مأخوذ از فارسی: تاس] 1- طشت بزرگ؛ 2- نوعی کاسهٔ مسی؛ 3- پیاله، ساغر؛ 4- مکعب بازی؛ 5- بی‌مو؛ 6- لگن

به این نوع تعریف «تعریف لغوی» می‌گویند.

اگر دوست شما پس از خواندن معنای لغوی «طاس» باز هم از شما بخواهد که «طاس» را بهتر به وی معرفی کنید، چگونه می‌توانید به او کمک کنید؟

2- راه دیگر این است که طاسی را پیدا کنیم و یا عکس آن را مانند تصویر زیر به وی نشان دهیم و بگوییم به این شیء طاس می‌گویند. به این نوع تعریف، «تعریف از طریق ذکر مصادیق» می‌گویند.

3- راه دیگر آن است که نخست وجه مشابهت طاس با سایر اشیا را بیان کنیم و بگوییم: «نوعی ظرف مسی قدیمی است». بدین ترتیب ذهن شنونده به سمت انواع ظروف مسی قدیمی می‌رود. سپس وجه تفاوت آن را بیان کنیم و بگوییم «شکل ظاهری آن بخشی از یک نیم‌کرهٔ کامل را تشکیل می‌دهد». بدین ترتیب ذهن شنونده متوجه تفاوت طاس با طشت و دیگ و کماجدان و... که همگی ظروف مسی قدیمی هستند، اما شکل ظاهری آنها متفاوت است، می‌شود.

همچنین می‌توانیم به عنوان وجه تفاوت طاس با سایر ظروف قدیمی، موارد استفاده و کاربردهای آن را بیان کنیم و بگوییم طاس از ظروف قدیمی است که در حمام‌های قدیم برای آب ریختن بر بدن استفاده می‌شده است. به این نوع تعریف، «تعریف مفهومی» می‌گویند.

حال پس از ذکر مثال فوق، به صورت دقیق‌تر با بعضی از انواع تعریف آشنا می‌شویم.

اقسام تعریف

1- تعریف لغوی

در این شیوه، معنای لغوی یک مفهوم یا مترادف‌های آن و یا نحوهٔ شکل‌گیری لغوی آن بیان می‌شود. به عنوان مثال به موارد زیر توجه کنید:

- بهمن: مرکب از به (خوب و نیک) + من (نفْس و اندیشه)، به معنای اندیشهٔ نیک است؛ نام یکی از فرشتگان آسمانی در دین ایران باستان و نام ماه یازدهم از سال خورشیدی.
- فردوس: معرّب کلمهٔ فارسی پردیس، به معنای باغ، بستان، بهشت.
- ناجا: مخفف حروف نخستین کلمات عبارت «نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران». 

در این شیوه، از لغات و اصطلاحات مترادف و آشنا برای شنونده استفاده می‌شود و به آن «تعریف لفظی» نیز می‌گویند.

2- تعریف از طریق ذکر مصادیق

به موارد زیر توجه کنید:

- علائم راهنمایی: به تابلوهایی مانند:  و  و  که در سطح شهر برای راهنمایی خودروها نصب شده‌اند، علائم راهنمایی می‌گویند.
- مرکبات: پرتقال، نارنگی، لیمو و... را مرکبات می‌گویند.
- رودخانه: ارس، کارون، دز، کرخه و... رودخانه هستند.

در تعریف از طریق ذکر مصادیق، به ذکر نمونه‌ها یا تصاویری از مصادیق مفهوم موردنظر می‌پردازیم. این شیوه از تعریف در مواردی مناسب است که بتوان به نحوی مصادیق آن مفهوم را به افراد معرفی کرد.

3- تعریف مفهومی

به موارد زیر توجه کنید:

- جیوه: فلزی است که در دمای طبیعی مایع است.
- انسان: حیوانی است که دارای قدرت تعقل است.
- مثلث: شکلی است که دارای سه ضلع است.
شکلی است: مفهوم عام
دارای سه ضلع است: مفهوم خاص

در تعریف نخست، فلز بودن ویژگی مشترک جیوه با سایر عناصر مشابه آن است و وجه افتراق آن با سایر فلزات، مایع بودن در دمای طبیعی است. در تعریف دوم، حیوان بودن ویژگی مشترک انسان و سایر موجودات زندهٔ متحرک است و داشتن قدرت تعقل، وجه افتراق وی با سایر حیوانات به شمار می‌آید. در تعریف سوم، شکل بودن وجه اشتراک مثلث با مربع و دایر و... است و دارای سه ضلع بودن، وجه افتراق آن با سایر اشکال است.

بنابراین در این روش با دسته بندی ویژگی‌های یک مفهوم به ویژگی مشترک با سایر مفاهیم مشابه (امر عام) و ویژگی خاص آن شیء (امر خاص، ویژگی منحصربه فرد)، به تعریف مفهوم می‌پردازیم. تعریف را با مفهوم عام آغاز می‌کنیم و سپس مفهوم خاص‌تر را بیان می‌کنیم.

از آنجا که در این تعریف، به تحلیل مفهوم مورد نظر می‌پردازیم، آن را «تعریف مفهومی» می‌نامند.

ترکیب انواع تعریف با یکدیگر

از آنجا که هدف از تعریف کردن، شناساندن مفاهیم و تصورهای مجهول برای شنونده است، در بیشتر موارد ارائهٔ مجموعه‌ای از چند روش مختلف برای تعریف، به معرفی بهتر آن مفهوم کمک می‌کند. به مثال زیر توجه کنید:

انتشارات: جمع انتشار و نشر، سازمانی است که فرایند تولید کتاب را برعهده دارد. مانند: انتشارات سمت، انتشارات مدرسه و...
تعریف لغوی: جمع انتشار
تعریف مفهومی: سازمانی است که فرایند تولید کتاب را برعهده دارد
تعریف از طریق ذکر مصادیق: انتشارات سمت، انتشارات مدرسه و...

شرایط تعریف صحیح

تعریف‌های زیر را بخوانید و بگویید آیا به خوبی مفهوم مورد نظر را معرفی می‌کنند.

- هوا: اسطقس شفافی است که نور را از خود عبور می‌دهد.
- مثلث: شکلی که دارای سه ضلع مساوی است.
- مربع: شکل محدود به چهار ضلع.
- علت: چیزی است که معلول داشته باشد و معلول چیزی است که علت داشته باشد.

تعریف‌های بالا تعریف‌های خوبی نیستند. هنگام تعریف یک مفهوم لازم است به نکات زیر توجه کنیم:

1- واضح بودن

در تعریف باید از واژه‌های آشنا برای شنونده استفاده کنیم تا واضح و قابل فهم باشد و نباید از واژه‌هایی استفاده نماییم که درک آنها برای شنونده دشوارترند و یا وی را به اشتباه می‌اندازند. به عبارت دیگر باید از مفاهیم روشن‌تر و شناخته شد‌ه‌تر استفاده کنیم. بدین جهت لازم است از الفاظ مبهم و نامأنوس و ایهام و استعاره پرهیز کنیم؛ مانند:

- قیمتی: ثمین («ثمین» نامأنوس و ناشناخته‌تر از «قیمتی» است).
- هلال ماه: گوشوارهٔ آسمان (از استعاره استفاده شده است).

2- جامع بودن

تعریف باید تمامی مصادیق آن مفهوم را دربر بگیرد و به اصطلاح «جامع افراد» باشد؛ به عنوان مثال:

- تعریف پرنده به «حیوانی که پرواز می‌کند» شامل شترمرغ نمی‌شود.
- تعریف فلز به «عنصری که هادی الکتریسته است و در دمای معمولی جامد است» شامل جیوه نمی‌شود.

3- مانع بودن

تعریف باید تنها بر مصادیق آن مفهوم صدق کند و بر مصادیق مفاهیم دیگر صدق نکند و در اصطلاح «مانع اغیار» باشد؛ به عنوان مثال:

- تعریف آیینه به «شیئی که نور را منعکس می‌کند»، درست نیست، زیرا این تعریف تنها بر آیینه صدق نمی‌کند و شامل سایر اشیای صیقلی نیز می‌شود.
- تعریف مستطیل به «شکلی با چهار ضلع که دو به دو موازی هستند» تنها شامل انواع  مستطیل نمی‌شود و بر لوزی نیز صدق می‌کند.

گاه شرایط دوم و سوم را در کنار یکدیگر ذکر می‌کنند و می‌گویند: «تعریف باید جامع افراد و مانع اغیار باشد (جامع و مانع باشد)»؛ یعنی رابطهٔ تعریف با مصادیق آن رابطهٔ تساوی باشد (و نه سایر نسبت‌های چهارگانه).

4- دوری نبودن

تعریف یک چیز با استفاده از خودش (تعریف شیء به خود) را تعریف دوری می‌نامند که تعریفی نادرست به شمار می‌آید. مانند:

- حرکت مکانی: به انتقال شیء از مکانی به مکان دیگر می‌گویند.
- استخدام تمام وقت: نوعی استخدام است که شخص به صورت تمام وقت در محل کار خود حضور می‌یابد.

در داستانی در مثنوی به سؤال و جواب دوری اشاره شده است و حکایت شخصی نقل شده است که از دیگری سؤال می‌کند که چه خورده‌ای؟ او می‌گوید که از آنچه در سبو (کوزه) است، خورده‌ام: